• By Nurse Tech Skills
• 08 Mar, 2026

नेपाली नर्सिङको वर्तमान अवस्था: यथार्थ, वैदेशिक मोह र भविष्यको बाटो

नेपालको नर्सिङ क्षेत्र हाल एक गम्भीर र विरोधाभासपूर्ण मोडमा उभिएको छ। एकातिर नर्सिङ शिक्षाको क्षेत्रमा ठूलो लगानी भइरहेको छ भने अर्कोतिर दक्ष जनशक्ति नेपालमा टिक्न नसक्ने परिस्थिति सिर्जना भएको छ। सन् २०२३ को तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा नर्स र जनसङ्ख्याको अनुपात प्रति १,००० मानिसमा मात्र ०.५ छ, जबकि विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) को मापदण्ड अनुसार यो कम्तीमा ३.० हुनुपर्छ। नेपालले वार्षिक करिब ३,००० नर्स उत्पादन गरे पनि तीमध्ये करिब २,५०० नर्सहरू वर्षेनी विदेश पलायन भइरहेका छन्। यो लेखमा नेपालमा नर्सहरूको तलबको वास्तविकता, उनीहरूको लगानी र वैदेशिक गन्तव्यहरूमा उपलब्ध स्थायी बसोबासको अवसरबारे तथ्यपरक विश्लेषण गरिएको छ।

१. नेपालमा नर्सिङ पारिश्रमिकको वास्तविकता

नेपालमा नर्सहरूको तलब संरचनामा सरकारी र निजी क्षेत्रका बीचमा निकै ठूलो खाडल छ।

सरकारी क्षेत्र:

सरकारी अस्पतालमा कार्यरत नर्सहरूले एउटा निश्चित तलब स्केल र सुविधाहरू पाउँछन्।

• सुरुवाती तलब: ५औँ तह (स्टाफ नर्स) को न्यूनतम तलब मासिक करिब ३४,७३० रुपैयाँ तोकिएको छ।

• थप सुविधाहरू: अनुभव र ग्रेड वृद्धिका साथै पेन्सन, उपदान र जागिरको सुरक्षा यस क्षेत्रका मुख्य आकर्षण हुन्।

निजी क्षेत्र:

निजी क्षेत्रमा पारिश्रमिकको अवस्था निकै दयनीय र अनिश्चित छ।

• न्यूनतम वेतनको उल्लंघन: सरकारले २०८१ मा नर्सहरूको न्यूनतम तलब ३४,७३० रुपैयाँ तोक्न निर्देशन दिए पनि धेरैजसो निजी अस्पतालहरूले यसलाई कार्यान्वयन गर्न नसकिने बताएका छन्।

• वास्तविक कमाइ: हाल धेरै नर्सहरू मासिक १०,००० देखि २०,००० रुपैयाँमा मात्र काम गरिरहेका छन्। कतिपय अवस्थामा नयाँ स्नातकहरूलाई अनुभवका नाममा विना तलब 'स्वयंसेवक' को रूपमा काम गराउने शोषणपूर्ण पद्धति समेत विद्यमान छ।

क्षेत्र सुरुवाती तलब (मासिक) वरिष्ठ/विशेषज्ञ तलब (मासिक)

सरकारी अस्पताल रु. ३४,७३० - ४५,००० रु. ६५,००० - ८०,०००

निजी अस्पताल (ठूला) रु. २५,००० - ३५,००० रु. ५०,००० - ६०,०००

निजी क्लिनिक/साना अस्पताल रु. १०,००० - १८,००० रु. ३०,००० - ४०,०००

एनजीओ (NGO/INGO) रु. ७०,००० - ९०,००० रु. १,५०,०००+

२. शिक्षामा लगानी र प्रतिफल (ROI) को गणित

नर्सिङ शिक्षामा नेपाली परिवारहरूले ठूलो धनराशि लगानी गर्ने गरेका छन्, तर नेपालमै काम गर्दा त्यो लगानी उठ्न निकै समय लाग्छ।

• लगानी: ४ वर्षको B.Sc. नर्सिङका लागि नेपालमा करिब ७.५ लाख देखि १२ लाख रुपैयाँसम्म खर्च हुन्छ। PCL नर्सिङका लागि ४.७५ लाख देखि ६.२४ लाख रुपैयाँसम्म शुल्क लाग्छ।

• प्रतिफल (नेपालमा): मासिक २०,००० रुपैयाँ आम्दानी हुने नर्सले आफ्नो न्यूनतम शैक्षिक लगानी उठाउन समेत १५ वर्षभन्दा बढी समय कुर्नुपर्ने देखिन्छ।

• प्रतिफल (विदेशमा): अस्ट्रेलिया वा अमेरिका जस्ता देशमा काम गर्ने नर्सले मासिक ४ देखि ७ लाख रुपैयाँसम्म कमाउन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालको सम्पूर्ण शैक्षिक लगानी ४ देखि ६ महिनामै असुल हुन सक्छ।

३. प्रमुख गन्तव्य मुलुक र स्थायी बसोबास (Residency Pathways)

नर्सहरू विदेशिनुको मुख्य कारण केवल पैसा मात्र नभएर त्यहाँ उपलब्ध 'रेसिडेन्सी' वा स्थायी बसोबासको अवसर पनि हो।

क) संयुक्त राज्य अमेरिका (USA)

• EB-3 ग्रीन कार्ड (Schedule A): अमेरिकामा नर्सहरूको चरम अभाव भएकाले नर्सहरूलाई "Schedule A" अन्तर्गत राखिएको छ। यसको अर्थ नर्सहरूले लामो 'लेबर सर्टिफिकेसन' प्रक्रिया बिना नै सिधै ग्रीन कार्ड (स्थायी बसोबास) प्रायोजन प्राप्त गर्न सक्छन्।

• प्रक्रिया: NCLEX-RN परीक्षा उत्तीर्ण र IELTS स्कोर आवश्यक पर्छ। ५ वर्षको स्थायी बसोबासपछि अमेरिकी नागरिकता प्राप्त गर्न सकिन्छ।

ख) संयुक्त अधिराज्य (UK)

• Health and Care Worker Visa: यो नर्सहरूका लागि विशेष भिसा हो। यसमा नर्स र उनीहरूका परिवारले 'इमिग्रेसन हेल्थ सरचार्ज' (IHS) तिर्नु पर्दैन।

• ILR: बेलायतमा ५ वर्ष लगातार काम गरेपछि 'इन्डेफिनिट लिभ टु रिमेन' (ILR) अर्थात् स्थायी बसोबासका लागि आवेदन दिन पाइन्छ।

ग) अस्ट्रेलिया (Australia)

• कुशल भिसा (Subclass 189, 190, 491): अस्ट्रेलियाले 'पोइन्ट्स सिस्टम' को आधारमा नर्सहरूलाई सिधै स्थायी निवासी (PR) को रूपमा आमन्त्रण गर्छ।

• क्षेत्रीय बाटो: ४९१ भिसा मार्फत क्षेत्रीय क्षेत्रमा ३ वर्ष बसेपछि स्थायी बसोबास (Subclass 191) प्राप्त हुन्छ।

घ) क्यानडा (Canada)

• Express Entry: नर्सहरूलाई 'हाइ डिमान्ड' पेसामा राखिएको छ। क्यानडाले 'अकुपेसन-स्पेसफिक ड्र' मार्फत नर्सहरूलाई छिटो स्थायी बसोबासको अवसर दिने गरेको छ।

ङ) युरोपेली देशहरू (जर्मनी र आयरल्याण्ड)

• जर्मनी: 'एनेरकनुङ' (Anerkennung) प्रक्रिया मार्फत प्रमाणपत्रको मान्यता पाएपछि र B2 तहको जर्मन भाषा सिकेपछि ३-४ वर्षमा स्थायी बसोबास (Settlement Permit) पाइन्छ।

• आयरल्याण्ड: 'क्रिटिकल स्किल्स इम्प्लोयमेन्ट परमिट' (CSEP) अन्तर्गत २ वर्ष काम गरेपछि 'Stamp 4' अनुमति पाइन्छ, जसले वर्क परमिट बिना नै बस्न र काम गर्न दिन्छ।

४. पेसागत सम्मान र सामाजिक दर्जा: नेपाल, खाडी र पश्चिमको तुलना

सम्मानको खाडल नर्सिङ पलायनको एक गम्भीर पक्ष हो।

• पश्चिमा मुलुकहरू (USA, UK, Australia, Europe): यहाँ नर्सिङलाई एक "स्वायत्त क्लिनिकल विज्ञान" मानिन्छ। नर्सहरूले बिरामीको उपचारमा स्वतन्त्र निर्णय लिन सक्छन् र डाक्टरहरूसँग सहकर्मीको रूपमा सम्मानजनक व्यवहार पाउँछन्। नर्सिङलाई समाजले स्वास्थ्य प्रणालीको मेरुदण्डको रूपमा सम्मान गर्छ।

• खाडी मुलुकहरू (UAE, Saudi Arabia, Qatar): यहाँ आर्थिक लाभ (कर मुक्त तलब र आवास) उच्च भए पनि नर्सिङलाई अझै पनि 'शारीरिक श्रम' वा 'सेवा' को रूपमा मात्र हेरिने गरिन्छ। कतिपय अवस्थामा विदेशी नर्सहरूले सामाजिक विभेद महसुस गर्ने गरेका छन्। यद्यपि, हालैका वर्षहरूमा युएईले उच्च दक्ष नर्सहरूका लागि १० वर्षे 'गोल्डेन भिसा' र साउदी अरबले 'प्रीमियम रेसिडेन्सी' को व्यवस्था गरेर नर्सहरूको दर्जा बढाउने प्रयास गरेका छन्।

• नेपाल: नेपालमा नर्सहरूलाई प्रायः चिकित्सकको 'सहयोगी' (Handmaiden) को रूपमा हेरिने र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी नगराइने गुनासो व्याप्त छ। कार्यस्थलमा हुने हिंसा र बिरामीका आफन्तबाट हुने दुर्व्यवहारले गर्दा नर्सहरू असुरक्षित महसुस गर्छन्।

५. निष्कर्ष

नेपालमा नर्सिङ जनशक्तिको अभाव नर्स उत्पादन नभएर होइन, बरु उत्पादन भएका नर्सहरूलाई उचित पारिश्रमिक, सुरक्षा र सम्मान दिन नसकेर भएको हो। जबसम्म नेपालको निजी र सरकारी दुवै क्षेत्रमा नर्सहरूलाई 'सस्तो श्रमिक' नभई 'दक्ष स्वास्थ्यकर्मी' को रूपमा सम्मान गरिँदैन र उनीहरूको लगानी अनुसारको प्रतिफल सुनिश्चित गरिँदैन, तबसम्म यो पलायन रोकिनु असम्भव देखिन्छ। वैदेशिक मुलुकहरूले दिने स्थायी बसोबासको ग्यारेन्टी र पेसागत स्वायत्तताले नेपाली नर्सहरूलाई सदा आकर्षित गरिरहनेछ।